Nieujawnione źródła przychodów – kiedy fiskus się nimi zainteresuje?

Kontrole dotyczące nieujawnionych źródeł przychodów zwykle pojawiają się w jednym, powtarzalnym scenariuszu: ktoś kupuje nieruchomość albo samochód za gotówkę. To najczęstszy sygnał, który uruchamia zainteresowanie fiskusa. Sama transakcja gotówkowa o większej wartości potrafi trafić do systemu jako coś, co odbiega od zadeklarowanych dochodów danej osoby – a stamtąd już prosta droga do pytania, skąd wzięły się na to pieniądze. Warto więc wiedzieć, jak faktycznie wygląda skala takich kontroli i czego można się spodziewać, jeśli fiskus zapuka akurat z tym pytaniem.

Z tego artykułu dowiesz się:

1. Dlaczego statystyki dotyczące tych kontroli nie pokazują pełnego obrazu sytuacji
2. Który organ – urząd skarbowy czy urząd celno-skarbowy – częściej prowadzi tego typu kontrole
3. Jak wygląda odwrócony ciężar dowodowy przy nieujawnionych źródłach
4. Dlaczego sprzedaż kryptowalut za gotówkę w kantorze rządzi się nieco innymi regułami

Dlaczego dostępne statystyki nie pokazują pełnego obrazu?

Warto od razu zaznaczyć jedno istotne zastrzeżenie: dostępne dane statystyczne obejmują wyłącznie kontrole, a nie czynności sprawdzające – to dwie różne kategorie działań fiskusa. Czynności sprawdzających nikt nie zlicza w ten sam sposób, a to właśnie ich jest zdecydowanie najwięcej. Można szacować, że czynności sprawdzających dotyczących nieujawnionych źródeł jest kilkunastokrotnie więcej niż samych kontroli.

Kto częściej kontroluje nieujawnione źródła – urząd skarbowy czy UCS?

Urzędów celno-skarbowych (UCS) jest około dziesięć razy mniej niż urzędów skarbowych – to wyspecjalizowana, znacznie mniejsza liczebnie część aparatu skarbowego. Mimo to statystyki pokazują coś dokładnie odwrotnego, niż mogłaby sugerować sama liczba placówek:

Liczba kontroli podatkowych (prowadzonych przez zwykłe urzędy skarbowe) systematycznie spada – z 28 w 2019 roku do zaledwie 13 w 2023 roku. Postępowania kontrolne w praktyce niemal zniknęły – po 2020 roku nie odnotowano ich już wcale. Tymczasem liczba kontroli celno-skarbowych, prowadzonych przez UCS, konsekwentnie rośnie: z 38 w 2019 roku aż do 60 w 2023 roku. To wyraźne przeciągnięcie w stronę UCS – mimo że tych urzędów jest zdecydowanie mniej, to właśnie one przejęły główny ciężar kontroli nieujawnionych źródeł. Podobny mechanizm opisywałem już przy okazji tego, jak wygląda kontrola AML prowadzona przez GIIF i UCS – UCS konsekwentnie wypada jako organ bardziej aktywny, mimo mniejszej skali działania.

Jak wygląda ciężar dowodowy przy nieujawnionych źródłach?

To najbardziej niewygodny element całej procedury: przy nieujawnionych źródłach obowiązuje odwrócony ciężar dowodowy. To podatnik musi udowodnić, skąd pochodzą jego środki – i to za okres ostatnich pięciu lat. Jeśli źródło jest już przedawnione, trzeba przynajmniej uprawdopodobnić, że dany majątek rzeczywiście pochodzi z okresu objętego przedawnieniem.

Bardzo często zdarza się, że osoby zgłaszające się z takim problemem tłumaczą pochodzenie środków w sposób, który brzmi wiarygodnie ustnie, ale nie ma żadnego pokrycia w dokumentach – np. że pieniądze pochodziły od znajomego sprzed lat albo zostały „znalezione" w nieoczywisty sposób. Samo oświadczenie podatnika nigdy nie będzie traktowane jako wystarczające uprawdopodobnienie. Dlatego zawsze warto z wyprzedzeniem myśleć o tym, żeby mieć dokument potwierdzający pochodzenie posiadanych środków.

Dlaczego umowa pożyczki bywa ratunkiem – i pułapką

Najczęstszym rozwiązaniem, po które sięgają podatnicy w takiej sytuacji, jest odnalezienie (lub przygotowanie) umowy pożyczki – wraz z zapłatą zaległego podatku PCC od tej pożyczki. W wielu przypadkach na tym sprawa się kończy.

Czasem jednak sprawa przenosi się na kolejnego podatnika. Jeśli podatnik X udzielił podatnikowi Y pożyczki w gotówce na przykład na kwotę 200 000 zł, a widać było wpłatę gotówkową tej kwoty, fiskus może następnie zapytać podatnika X, skąd on sam miał te 200 000 zł na udzielenie pożyczki. W ten sposób z jednej sprawy potrafi zrobić się kolejna – urzędy skarbowe wcale nie są w tym zakresie naiwne.

Czy sprzedaż kryptowalut za gotówkę w kantorze rządzi się innymi regułami?

Tak, i to dość istotnie. Jeśli sprzedałeś kryptowaluty w kantorze za gotówkę, a organ zdoła to ustalić – z różnych powodów może wiedzieć, w którym konkretnie kantorze doszło do transakcji – to w zdecydowanej większości przypadków nie interesuje go już samo źródło tych środków. Interesuje go głównie to, czy odprowadzono należny 19% podatek dochodowy. W większości przypadków organ nie wnika głębiej, a samych kontroli tego typu, jak pokazują statystyki, nie ma specjalnie dużo.

Ciekawostka na koniec

Warto na koniec dodać jeden ciekawy szczegół statystyczny: najczęstszym urzędem prowadzącym tego typu kontrole w 2023 roku był Urząd Skarbowy w Nysie.

FAQ

1. Czym różnią się czynności sprawdzające od kontroli w kontekście nieujawnionych źródeł? Czynności sprawdzające są znacznie liczniejsze i nie są ujmowane w tych samych statystykach co formalne kontrole – kontroli jest zdecydowanie mniej.
2. Kto musi udowodnić pochodzenie majątku przy nieujawnionych źródłach? Sam podatnik – obowiązuje tu odwrócony ciężar dowodowy, obejmujący okres ostatnich pięciu lat.
3. Czy samo oświadczenie podatnika wystarczy jako dowód pochodzenia środków? Nie – oświadczenie nigdy nie jest traktowane jako wystarczające uprawdopodobnienie, potrzebny jest dokument.
4. Czy fiskus interesuje się źródłem środków przy sprzedaży kryptowalut za gotówkę w kantorze? Zwykle nie – w większości przypadków organ skupia się wyłącznie na tym, czy zapłacono należny 19% podatek dochodowy.